Mama i tata imaju smeđe oči, a dete plave: Kako je to moguće? Genetika ima objašnjenje

Kada beba otvori oči, jedno od prvih porodičnih pitanja često glasi: „Na koga ima oči?“ Ako i mama i tata imaju smeđe oči, mnogi automatski očekuju da će ih imati i njihovo dete. A onda se rodi mališan sa izrazito plavim očima i počnu pitanja – kako je to moguće?

Odgovor se krije u genetici. Ispostavlja se da ono što smo nekada učili – da je smeđa boja očiju jednostavno dominantna, a plava recesivna – predstavlja veliko pojednostavljenje.

Boja očiju je poligenska osobina, što znači da u njenom određivanju učestvuje više gena. Među najvažnijima su OCA2 i HERC2, koji se nalaze blizu jedan drugog na hromozomu 15.

Možda vas zanima

Dete je otvorilo društvene mreže sa 11 godina? Naučnici otkrili zabrinjavajuću vezu sa uspehom u školi

Dete (7) iz Srbije se umalo udavilo u Grčkoj! Spasioci izdali hitan apel za sve roditelje

Devojčica je vrištala i prosipala jogurt, a mama… Pogledajte šta je uradila i tantrum je prestao

Zašto su nečije oči smeđe, a nečije plave?

Glavnu ulogu ima melanin, pigment koji učestvuje i u određivanju boje kože i kose.

Ljudi sa smeđim očima generalno imaju više melanina u prednjim slojevima dužice, dok ga osobe sa plavim očima imaju znatno manje. Plave oči, dakle, nisu plave zato što u njima postoji nekakav „plavi pigment“.

Ali koliko će melanina završiti u dužici zavisi od genetskih varijanti koje smo nasledili.

OCA2 i HERC2 – dva važna „igrača“

OCA2 daje instrukcije za stvaranje proteina koji ima važnu ulogu u pigmentaciji i funkcionisanju melanozoma – ćelijskih struktura u kojima se proizvodi i skladišti melanin. Određene česte varijante ovog gena povezane su sa manjom količinom melanina i svetlijim očima.

A onda u priču ulazi HERC2.

U jednom delu HERC2 nalazi se regulatorna DNK sekvenca koja može da utiče na aktivnost OCA2. Određene varijante mogu smanjiti njegovu ekspresiju, što dovodi do manje melanina u dužici i svetlije boje očiju.

Zato dva čoveka koja na prvi pogled imaju istu smeđu boju očiju ne moraju da nose istu kombinaciju genetskih varijanti povezanih sa pigmentacijom.

Kako onda dvoje smeđookih roditelja dobije plavooko dete?

Tu dolazimo do pitanja koje najviše intrigira roditelje.

Da, dvoje roditelja sa smeđim očima može dobiti dete sa plavim očima.

Svako dete nasleđuje genetske varijante od oba roditelja. Roditelji mogu imati smeđe oči, a istovremeno nositi kombinacije varijanti povezane sa svetlijom pigmentacijom. Dete može naslediti kombinaciju koja dovodi do znatno manje melanina u dužici – i rezultat mogu biti plave oči.

Zbog toga se boja očiju ne može pouzdano objasniti jednostavnom školskom tabelom u kojoj je „B“ smeđe, a „b“ plavo.

Američki MedlinePlus Genetics, koji je deo Nacionalne medicinske biblioteke SAD, izričito navodi da su istraživači ranije smatrali da boju očiju određuje jedan gen i jednostavan obrazac dominantnog i recesivnog nasleđivanja, ali da su kasnija istraživanja pokazala da je stvar mnogo složenija i da učestvuje više gena.

Nisu važni samo OCA2 i HERC2

Ova dva gena imaju veliki uticaj, ali nisu jedina.

Sa razlikama u boji očiju povezani su i geni kao što su ASIP, IRF4, SLC24A4, SLC24A5, SLC45A2, TPCN2, TYR i TYRP1. Njihovi kombinovani efekti doprinose čitavom spektru boja – od veoma svetloplave do tamnosmeđe, kao i zelenim i lešnik nijansama.

Zato je mnogo preciznije zamišljati boju očiju kao rezultat genetskog mozaika, a ne kao osobinu o kojoj odlučuje jedan jedini „gen za smeđe“ ili „gen za plave oči“.

Boja očiju može da nas iznenadi i kroz generacije

Upravo zbog tolikog broja uključenih genetskih varijanti ponekad se čini da je dete boju očiju „povuklo“ na baku, deku ili nekog drugog rođaka.

Preciznije je reći da je dete dobilo kombinaciju varijanti od roditelja koja može biti slična kombinaciji prisutnoj kod drugih članova porodice.

Zbog toga fotografije bake sa plavim očima zaista mogu biti zanimljiv trag kada smeđooki mama i tata gledaju svoju plavooku bebu – ali genetika koja stoji iza toga mnogo je složenija od direktnog „nasleđivanja bakinih očiju“.

Možemo li unapred znati kakve će oči imati beba?

Boje očiju roditelja i bliskih rođaka mogu dati određenu predstavu o verovatnoći, ali same po sebi ne mogu sa sigurnošću predvideti boju očiju deteta.

MedlinePlus navodi da se boja često može približno predvideti na osnovu očiju roditelja i drugih članova porodice, ali da genetske varijacije ponekad dovode do neočekivanih rezultata.

Zato, ako mama i tata imaju smeđe oči, a njihovo dete plave, u tome nema genetskog paradoksa. Dete je jednostavno dobilo svoju jedinstvenu kombinaciju genetskih varijanti.

Inače, istraživanja su pokazala i da li se anksioznost nasleđuje, opširnije čitajte u POSEBNOJ VESTI.

Šta dete nasleđuje od oca, a šta od majke čitajte u našoj OVDE.

Izvor: MedlinePlus Genetics – Is eye color determined by genetics?; MedlinePlus Genetics – OCA2 gene.